Türev Piyasa Ürünleri Nelerdir?

TÜREV ÜRÜN ve TÜREV ARAÇ NEDİR?

Ekonomi dünyasındaki türev piyasası içerisinde işlem görmekte olan türev araçlar nelerdir? Türev ürün nedir, çeşitleri ve özellikleri nelerdir? Neden tercih edilirler? Piyasada hosgelir.com ile türevlenelim bakalım..

Türev Ürün Nedir?

Değeri başka bir finansal varlığın ya da malın değerine doğrudan bağlı olan finansal ürünlere türev ürünler ya da türev araçlar denilmekte. Türev piyasalarda kullanılan araçlara ya da ürünlere türev ürünler de denilebilir aşağı yukarı. Ama buradaki türev piyasaların bazı alt başlıkları bulunmakta. Bugün bu alt başlıkları, özellikleriyle aktarmaya çalışacağız.

Forward, futures, options, SWAP gibi ön plana çıkan ürünler ile vadeli işlemler yapabildiğiniz piyasaların genel adına türev piyasası denir, demiştik, önceki yazımızda. İleri bir vadede (ileri bir tarihte), fiyatı ve sözleşmenin diğer şartları önceden belirlenmiş olan türev ürünlerin alım-satım işlemlerinin yapılmasına vadeli işlemler deniyordu ve bu işlemlerin gerçekleştiği piyasalar da türev piyasalar olarak geçiyordu.

İşte burada yer alan Forward, futures, options, SWAP gibi işlemlere ve bu işlemlerde kullanılan yatırım ürünlerine türev araçlar (türev ürünler) denilmekte.

wr4t5y5yy5y5
 Vadeli işlemlerin yapıldığı Türev Piyasası, bir nevi, zamanın alınıp satıldığı yerdir..

Kafanıza tam yatması için türev piyasasının ne olduğunu, türev ürünlerin neler olduğunu, ve de türev piyasası ile ürünlerinin ekonomideki konumunu şu şekilde anlatalım;

Ekonomi piyasaları çeşitli şekillerde sınıflansa da bu sınıflandırmalardan bir tanesinde, ekonomi piyasaları işlem türüne göre spot piyasalar ve vadeli ürünler piyasası (ya da türev piyasalar) olmak üzere ikiye ayrılır. Spot piyasalar, ödemelerin ürün teslimatı sırasında gerçekleştiği piyasalar olarak bilinir (Örneğin, hisse senedi satın alırken piyasa bedeli ödenir ve hisse alınır. Ya da döviz alınırken ilgili para birimindeki karşılığı ödenir ve öyle alınır).

Vadeli işlemler ve türev piyasalarında ise durum biraz farklıdır. Ödeme ve teslimat, daha önceden anlaşılan şartlarda ve daha önceden belirlenmiş ileri bir tarihte yapılır. Vadeli işlemler ve türev piyasalardaki ürünler, spot piyasa ürünleri baz alınarak geliştirilmiş olan ürünlerdir ve türev ürünler (türev araçlar) adı verilir. Türev ürün, hangi finansal varlık baz alınarak üretildiyse de o finansal varlığa dayanak varlık adı verilir.

wrt4t4t4t4t4t

Bu kısmı kafanıza yatacak şekilde hallettiysek, türev araçlar neler, hangi türev ürün hangi özelliklere sahip bir inceleyelim..

 

Türev Araçlar Nelerdir? Özellikleri Nelerdir?

Türev ürünler de diğer finansal yatırım araçları gibi ürünlerdir. Tek farkları türetilmiş olmalarıdır. Bunu modifiye araba gibi düşünebilirsiniz. Elinizde bir araba markası ve çeşidi var, siz ona eklemeler yapıyorsunuz, ve bunun yasal yollu ticaretini yapıyorsunuz. Türev ürünler de piyasadaki finansal varlıklardan türetilmiş ürünlerdir. Hangi finansal varlıktan türetildilerse, ona dayanak varlık denilir. Türetilen ürüne ise türev ürün adı verilir. Bu ürünlerin alınıp satıldığı piyasalara türev piyasaları denir. bu alım satımlarla ilgili sözleşmelere ise türev sözleşmeleri denir.

Türetilmiş finansal varlıkların temel özelliği; alıcı ve satıcının en baştan anlaşması (türev sözleşmeler), ilgili varlığın ileride belirlenen bir tarihte şu şu fiyattan, şu şu şartlar altında alım-satımının yapılması şeklindedir. Yani türev ürünler; detayları şimdiden belirlenen ileri bir tarihte, şimdiden belirlenen fiyat üzerinden ve şimdiden belirlenmiş olan şartlar altında alım satımlarının yapıldığı yatırım ürünleridir. Diğer özellikler ise değişebilir. Ve değişen özelliklere göre çeşitli alt başlıklara ayrılır.

Şimdi bu türev ürünlerin ne olduğuna ve özelliklerine bakacağız;

wrt4t4t4t4t4t

  1. Forward Nedir? Forward İşleminin Temel Özellikleri Nelerdir?

Geleceğe yönelik imzalanan Forward Sözleşmeleri, vadeli satım sözleşmeleri olarak geçer. Forward; satıcıların belli bir ürünü anlaşılan bir tarihte, en baştan belirlenen bir fiyat üzerinden alıcılara teslim etme yükümlülüğünü öngören sözleşmelerdir.

Temelde, gelecekteki kuru bugünden sabitlemek maksadıyla yapılan bir çeşit anlaşmalardır. İşlemdeki alıcı ve satıcı tarafların, anlaşma tarihinde miktar (valör), fiyat ve ileri zamanlı para değişimi tarihi (vade) konusunda anlaşmaları, ancak para değişiminin ileriki tarihte yapıldığı sözleşmelerdir. Alivre sözleşme olarak da anılır.

Burada da teminat söz konusudur. Olası bir ihmal ya da sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi vb. riskleri ortadan kaldırma amacıyla sözleşmedeki işlem büyüklüğünün belirli bir yüzdesi kadar teminat alınması sağlanır. Taraflara banka ve müşteri nezdinde bakıldığında, forward işlemi müşteriye açılan kredi miktarı gibi düşünülebilir.

En fazla kullanım alanı, yurtdışına ticaret firmaları tarafından kur riskinden korunma yöntemi olaraktır. Şirketin ya da kurumun belirli tarihte yapılacak bir ödemesi bulunur, bugünden kur seviyesi sabitlenerek ortadaki kur riskinin giderilmesi amaçlanarak forward işlemi yapılır. Kurdaki değişimin, ödemeleri negatif etkilemesi söz konusu olduğundan bu işlere girilir.

Ancak kurdaki risk kadar kar ihtimalinin de olduğunu unutmamak gerekir. Kur zarar yaptırması beklenirken kar yaptıracak yönde hareket ederse, forward işlemleri yüzünden kuru sabitlediği için firma aslında zarara da uğramış olabilir. Forward işlemleri bu şekildedir. Denge kura göre düzenlenir. Kurdan zarar edeceğini düşünen firma ya da kişi, kuru sabitlemek ister. Forward anlaşmalarında işlemin sonunda alıcı ya da satıcıdan birinin zarar etmesi pek muhtemeldir.

Bazen forward işlemleri ile futures işlemleri karıştırılabilir. Aşağıda forward ve futures farkı da anlatıldı.

wrt4t4t4t4t4t

  1. Futures Nedir? Futures İşlemlerinin Temel Özellikleri Nelerdir?

Vadeli işlem sözleşmeleri olarak da geçer. Yine geleceğe yönelik imzalanan Futures Sözleşmeleri de, alıcı ve satıcı olarak iki taraf arasında gerçekleşir. Futures; anlaşılan fiyat üzerinden satıcıdan, alıcıların ileride belirlenen bir tarihte ilgili finansal varlığı almaya razı olduğu (Ancak burada ilgili sözleşme şart ve yükümlülüklerinin işlemin gerçekleştiği borsa tarafından standart olarak belirlendiği bilinmelidir) sözleşmelerdir.

Futures sözleşmelerde, mala ait kalite ve adedi gibi detaylar da yer almaktadır. Sözleşmenin son bulması ise, belirlenen vade geldiğinde ilgili varlığın fiziki teslimi ya da nakit ödeme yapılmasıyla olur.

Futures sözleşmelerde yer alan finansal enstrümanlar organize piyasalarda işlem görmektedir. Söz konusu bir borsa olduğu için, alım-satım standartları zaten belirlenmiştir. Bunlar borsadaki çeşitli emtialar, faiz ya da döviz kurları olabilir. Daha önce de, Türev Piyasası Nedir yazımızda belirttiğimiz gibi, CBOT (Chicago Ticaret Borsası) futures piyasalarına en temel örnektir.

Aşağıda futures ve forward farkı hakkında bir kısma da yer verdik.

wrt4t4t4t4t4t

  1. Opsiyon Nedir? Opsiyon İşlemlerinin Temel Özellikleri Nelerdir?

Burada opsiyon primi söz konusudur. Opsiyon; opsiyon yazıcıları ya da satıcısı ve de opsiyon alıcısı arasında yapılan, satıcının opsiyon primi alması, ve bunun karşılığında alıcıya da (valör) miktarı, vadesi, teslim şartları önceden belirlenmiş olan finansal varlığı belirli bir fiyattan satın alma ya da satma hakkını verdiği sözleşmelere denir.

Opsiyonların çeşitli türleri söz konusudur. Opsiyon Sözleşmeleri; tezgah üstü piyasalarda ve organize piyasalarda, kısaca opsiyon borsalarında işlem görür. Bundan dolayıdır, çeşitli dayanak varlık üzerine yazılı çok sayıda opsiyon çeşidi ortaya çıkmıştır.

Alım opsiyonu (diğer adıyla Call Opsiyonu) ve satım opsiyonu (diğer adıyla Put Opsiyonu) olmak üzere iki kulvardan ilerleyebilir.

Ya da ürünlere bakacak olursak; spot varlıklar üzerinden opsiyon yazımı yapılabildiği gibi, herhangi bir türev ürünlere dayalı opsiyonlar üzerinden de opsiyon yazımı (kısaca, opsiyonlar üzerine opsiyon yazımı) yapılabilir. Çeşitli futures üzerine opsiyonlar yazılabilir, opsiyonlar üzerine opsiyonlar yazılabilir..

Opsiyon işlemlerinde temel işleyen sistem; opsiyon sahibinin, bu alım satım hakkını kendisine fayda sağlayacak koşullar oluştuğu takdirde kullanabilir olmasıdır. Kendisine uyan koşullar meydana gelmezse, opsiyonu kullanmama hakkı bulunmaktadır. Opsiyon Anlaşmalarında; opsiyon satıcısı, alıcının kararına göre üzerine düşen yükümlülükleri yerine getirmek zorundadır. Alıcıya bu hakları tanıyan, satıcıya teminat olarak ödediği opsiyon primi sayesindedir.

Döviz ya da faiz gibi işlemlerde yazılan opsiyonlar birbirlerinden farklılıklar gösterebilir. Örneğin döviz opsiyonları, sabit miktardaki bir döviz türünü, belirlenmiş bir miktardaki diğer para karşılığında, yine önceden belirlenmiş fiyat üzerinden gelecekteki belli bir tarihte satın alma ya da satma hakkını içerir. Faiz opsiyonları ise faiz içeren menkul varlıklar üzerine yazılan opsiyonlardır.

Hadi, opsiyon ile ilgili birkaç küçük başlığa da göz atalım;

Opsiyon Primi nEdir?

Opsiyon anlaşmaları karşılığında, alıcının satıcıya ödediği meblağdır. Teminat olarak da düşünülebilir. Opsiyon Kontratları, alıcılarına, ilgili varlıkla ilgili alım satım hakları sağlar. Bu haklar karşılığında alıcıların, satıcılara ödediği fiyat opsiyon primi olarak adlandırılmıştır. Satıcının, kontratın düzenlendiği tarih ile, opsiyon dönemi boyunca karşılaşabileceği riskleri ya da kayıpları, ya da satıcı tarafından mağdur duruma düşürülmemesi adına istediği depozito gibi düşünülebilir.

Opsiyon priminin tutarı değişkenlik gösterebilir. Anlaşmaya bağlıdır. Kontrattaki dövizin ya da işlem fiyatının belli bir yüzdesi olarak talep edilmesi sık rastlanan bir durumdur. Ya da Amerikan Doları tarzında da sıkça ödeme yapılır.

Uygulama fiyatı (işlem fiyatı) ve Vade Nedir?

İşlemlerin gerçekleşeceği, önceden belirlenen döviz kurunu ifade eder. Alıcı tarafından, opsiyon kontratları bu fiyat üzerinden uygulanır.

Ayrıca vade tanımı da opsiyon kontratlarında farklılık içerebilmektedir. Avrupa cinsinde alıcının opsiyonu uygulayabileceği tarihi ifade ederken, Amerika’da ise alıcının opsiyonu uygulayabileceği son tarihi ifade eder.

wrt4t4t4t4t4t

  1. Swap Nedir? Swap İşlemlerinin Temel Özellikleri Nelerdir?

Değiş-tokuş. Ya da Vadeli Para Takası. Swap, piyasalarda genelde takas ya da değiş tokuş anlamına gelmektedir. Swap işlemlerinde değiş tokuş yapılan şey genelde ödemelerdir. Ancak para swabı, faiz swabı gibi çeşitleri bulunabilir. İki tarafın sahip oldukları ödemeleri, önceden belirlenmiş esaslar ve yükümlülükler çerçevesinde karşılıklı değiştirmeleri swap sözleşmeleri olarak adlandırılmıştır.

Bu tanım bir resmi yazıya döküldüğünde “Tahmini olarak parasal değerleri eşit sayılabilen herhangi iki mal varlığının belirli bir zaman dilimi içerisinde ortaya çıkaracağı nakit akışlarını takas yapma işlemlerine swap denir” diyebiliriz.

Swap işlemlerindeki temel mantık, her iki tarafında ödemelerinde ya da her ne konuda bu işlemleri gerçekleştiriyorlarsa çok daha uygun şartlara geçmesi ve bu şartlardan yararlanması amacı yatar.

Mesela faiz swabında, değişken faize sahip bir borç ödemesi, sabit faize sahip bir diğeri ile takas edilebilir. Ya da örneğin, para swabında, farklı para birimleri hem ana paraları hem de faizleriyle takas edilebilir. Böylelikle isteyen istediği para birimine kavuşmuş olur.

4t4t5yu6u6u

Futures ve Forward İşlemlerin Farkları Nelerdir?

Forward Anlaşmaları, tezgah üstü piyasalarda (diğer adıyla organize olmamış piyasalar, OTC) işlem görmektedir. Taraflar gereksinimlerine göre sözleşme düzenlerler. Bundan dolayı varyasyonlar daha fazladır.

Future sözleşmeler organize borsalarda işlem görür. Sözleşmelerin içeriği daha önceden belirlenmiştir. Vade sonuna kadar bekleme zorunluluğu aranmayabilir. Yatırımcı açmış olduğu sözleşmeleri vade bitiminden önceki istediği zaman diliminde kapatabilir. Ancak bu durum da sözleşme esaslarına bağlıdır.

Forward sözleşmeleri işlemleri genelde bankalarda yapılır. Futures ise organize piyasa olarak örnek verilebilecek CBOT, CME gibi piyasalarda işlem görür.

Resmi borsalarda işlem gören sözleşmelerdeki sözleşme özellikleri, zaten daha önceden belirlenmiş halde bulunur. Ancak borsa, piyasa koşullarının şekillendirmesine göre dilediği zaman sözleşme özelliklerini değiştirebilmektedir.

w4t5y5yy5y

Türev Ürünler Neden Tercih Edilir?

Piyasalardaki türev ürünler genelde üç neden üzerinden çokça tercih edilir. Bunlar; hedging (riskten korunma), spekülasyonlar ve arbitrajdır.

  • Türev piyasalarının temelinde hedging mekanizması işlev görmektedir. Hedgingya da hedge, riskten korunma yönteminin piyasalardaki terimidir. Riskten korunmayı amaçlayan yatırımcılar türev piyasaları ve türev ürünleri genelde daha çok tercih ederler. Hedging (riskten korunma) sayesinde yatırımcılar, gelecekteki ön göremedikleri riskli durumlardan kısmi ya da tamamen korunabilmeyi amaçlarlar.
  • Türev piyasalarda fiyat regülasyonları daha optimal gözükür. Arbitraja izin vermezler. Arbitraj fiyat farklılıklarından faydalanma üzerine kurulmuş bir kazanç sistemidir. Hızlıca, ucuzdan alıp pahalı piyasada satmayı hedefler. Ancak türev ürünlerde arbitraja olanak sağlayacak fiyat farklılıkları bulunmaz. Bu durum da yatırımcılar tarafından türev piyasaların daha çok tercih edilmesini sağlar.
  • Türev piyasaların ekstra bir küçük artısı da spekülasyonyöntemidir. Spekülasyonlar, ekstra bir kazanç kapısı ve de türev piyasasına bir likidite sağlayıcısı olarak işlev görür. “Türev piyasası ürünlerinin ilerleyen zaman dilimindeki fiyatlarını tahmin etme” düzeneği üzerinden kazanç sağlamaya dayalı spekülasyonlar, türev piyasasını daha likit hale getirmektedir. Bunun nedeni bu yöntemle sağlanan talep artışlarıdır.

Türev piyasa nedir, türev ürün nedir, türev araçları nelerdir, çeşitleri ve özellikleri, neden tercih edildikleri, futures, forward, opsiyon ve swap anlaşmaları hakkında detaylıca, hafif de eğlenceli, bir o kadar da öğretici bir yazıyla karşınızdaydık. Umarım faydalı olmuştur.

Sevdiklerinizle nice sağlıklı, mutlu, huzurlu ve bol kahkahalı an’larınız olsun..

Sağlıcakla efendim..

Yorum yapın